نشستی خبری ارائه نتایج پژوهش "تأثیر همهگیری کووید-۱۹ بر سلامت روان در شرق ایران"
محمدرضا عسکری، عضو هیأت علمی گروه پرستاری دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه، در نشستی خبری به ارائه نتایج پژوهش اخیر خود با عنوان «تأثیر همهگیری کووید-۱۹ بر سلامت روان در شرق ایران: یک مطالعه مقایسهای در دوران همهگیری و پس از آن» پرداخت.
با تشکر از جنابعالی، لطفاً با معرفی خود، سوابق علمی، پژوهشی، اجرایی و فعالیتهای مرتبط با این پژوهش را بیان فرمایید:
من محمدرضا عسکری هستم، مربی پرستاری در گروه پرستاری دانشکده پرستاری و مامایی تربت حیدریه. در طول سالهای گذشته در زمینههای پرستاری بالینی و پژوهش در حوزه سالمندی و سلامت جامعه فعالیت داشتهام. حاصل فعالیتهای علمی بنده انتشار 16 مقاله علمی در مجلات داخلی و بینالمللی، مشارکت در 11 طرح پژوهشی به عنوان محقق اصلی و 1 طرح به عنوان همکار، داوری 8 طرح تحقیقاتی در حوزه پرستاری، داوری در10 مجله بین المللی، تالیف 5 جلد کتاب و 3 ثبت اختراع بوده است.
دلیل اصلی شما برای انتخاب این طرح تحقیقاتی و پژوهشی چه بوده و چه کسانی در این تحقیق یاریدهنده شما بودهاند؟
همهگیری کووید-۱۹ نه تنها یک بحران جسمی، بلکه یک چالش عمیق روانی-اجتماعی بود. با توجه به آمار بالای ابتلا و تلفات در ایران، طولانیشدن محدودیتها و تأثیرات اقتصادی ناشی از آن، این پژوهش با هدف سنجش میزان اختلالات روانی در دوران پاندمی و دوره پساکووید و همچنین شناسایی عوامل مؤثر بر آن در جمعیت شرق ایران طراحی شد.
پژوهشتان را معرفی کرده و با معرفی ویژگی و نوآوریها در خصوص موضوعات و محورهای آن توضیح دهید:
این مطالعه به روش مقطعی و روی ۸۰۰ نفر از ساکنان شهر تربت حیدریه با نمونهگیری تصادفی طی بازه زمانی ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ انجام شد. ابزار جمعآوری دادهها، پرسشنامه استاندارد GHQ-28 و یک فرم دموگرافیک بود. دادهها از طریق مصاحبه خانگی جمعآوری و با نرمافزار SPSS و با استفاده از آزمونهای تی مستقل، کای-دو و رگرسیون لجستیک تحلیل شد.
نتایج نشان داد که شیوع اختلالات روانی در دوران همهگیری ۴۰٪ و در دوره پساکووید ۲۷.۵٪ بود که کاهش معناداری را نشان میدهد. عوامل مؤثر در دوران کرونا عبارت بودند از:
جنسیت: زنان ۱.۹۲ برابر بیشتر از مردان در معرض اختلالات روانی بودند.
وضعیت اقتصادی: افراد با وضعیت اقتصادی ضعیف ۲.۳۴ برابر بیشتر مبتلا شدند.
سابقه بیماری: افراد دارای سابقه بیماریهای جسمی ۱.۸۸ برابر بیشتر اختلال روانی گزارش کردند. در دوره پساکووید، تنها عامل اقتصادی به عنوان پیشبینیکننده قوی باقی ماند.
این مطالعه نخستین پژوهش مقایسهای در شرق ایران است که به صورت طولی (طی سه سال) و با نمونهگیری نماینده به بررسی سلامت روان در دو مقطع حین و پس از همهگیری پرداخته است. همچنین استفاده از ابزار معتبرGHQ-28 و تحلیل چندمتغیره عوامل خطر از جمله نقاط قوت آن است.
آیا این پژوهش به مرحله اجرا و یا بهرهبرداری درآمده است؟
بله، نتایج این پژوهش در مجله معتبر BMC Public Health منتشر شده و گزارشهای تفصیلی نیز در اختیار مسئولین دانشگاهی قرار گرفته است. از این یافتهها میتوان برای طراحی برنامههای حمایت روانی-اجتماعی، مداخلات هدفمند برای گروههای پرخطر (بهویژه زنان و افراد محروم اقتصادی) و تقویت سیستم مراقبتهای سلامت روان در شرایط بحران استفاده کرد.
این طرح پژوهشی چه گرهای از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟
شناسایی گروههای آسیبپذیر و تداوم اثرات روانی همهگیری حتی پس از کنترل بیماری، هشدار جدی به سیاستگذاران است تا با برنامهریزی برای حمایتهای اقتصادی و روانی، از تداوم و تشدید این اختلالات جلوگیری کنند. این پژوهش نشان میدهد که سلامت روان تنها با کنترل بیماری عفونی بهبود نمییابد، بلکه نیازمند حمایتهای همهجانبه و پایدار است.
انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی در زمینه حمایت و توسعه فعالیتهای مشابه چیست و چه راهکارهایی را پیشنهاد میکنید؟
با توجه به یافتههای این پژوهش که نشان میدهد تأثیرات روانی همهگیری کووید‑۱۹ بهویژه در گروههای محروم اقتصادی و زنان پایدار بوده است، انتظار داریم مسئولان و متولیان پژوهشی کشور موارد زیر را در دستور کار قرار دهند:
تخصیص بودجه ویژه برای پژوهشهای طولانیمدت سلامت روان: پشتیبانی مالی از مطالعاتی که به صورت پیگیریدار (Follow-up) اثرات بلندمدت بحرانها را رصد میکنند تا بتوان مداخلات مبتنی بر شواهد طراحی کرد.
ادغام خدمات سلامت روان در نظام مراقبتهای اولیه: حمایت از اجراییسازی برنامههای غربالگری و مداخله زودهنگام در مراکز بهداشتیدرمانی، بهویژه در مناطق محروم مانند شرق ایران.
تدوین پروتکلهای ملی برای پاسخگویی به بحرانهای روانی‑اجتماعی: ایجاد چارچوبهای استاندارد برای ارائه خدمات رواندرمانی و حمایتهای اجتماعی در شرایط اضطراری مانند همهگیریها، بلایا یا بحرانهای اقتصادی.
توسعه برنامههای آموزشی برای کادر درمان و جامعه: برگزاری دورههای آموزشی برای پرستاران، بهورزان و روانشناسان در زمینه "مراقبت روانی در بحران" و همچنین آموزش مهارتهای مقابلهای به عموم مردم.
تقویت همکاریهای بینبخشی: ایجاد سازوکارهای همکاری بین وزارت بهداشت، سازمان بهزیستی، وزارت رفاه و سایر نهادهای مرتبط برای ارائه حمایتهای جامع (اقتصادی، روانی، اجتماعی(
پشتیبانی از پژوهشهای کاربردی و تبدیل یافتهها به عمل: حمایت از اجرای پایلوتهای مداخلاتی در سطح جامعه بر اساس نتایج پژوهشهای میدانی و تسهیل مسیر تبدیل دانش به سیاست.
این راهکارها میتوانند به کاهش بار اختلالات روانی در بحرانهای آینده و ارتقای تابآوری جامعه کمک شایانی کنند.
اگر توضیح دیگری در خصوص برنامههای جاری، آینده و اهدافتان دارید در خاتمه این گفتگو بفرمایید:
امیدواریم یافتههای این پژوهش زنگ بیداری برای توجه جدیتر به سلامت روان در شرایط بحران باشد. ما در ادامه قصد داریم با طراحی مداخلات جامعهمحور و آموزش نیروهای بومی، گامهای عملیتری در جهت کاهش بار اختلالات روانی در منطقه برداریم.


